พินัยกรรม คืออะไร มีกี่แบบ? สรุปครบทุกประเภทที่ควรรู้ (ฉบับเข้าใจง่าย)

พินัยกรรม ตามกฎหมายไทย ได้มีบทบัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1646 ซึ่งบัญญัติว่า “บุคคลใดจะแสดงเจตนาโดยพินัยกรรม กำหนดการเผื่อตายในเรื่องทรัพย์สินของตนเอง หรือในการต่าง ๆ อันจะให้เกิดเป็นผลบังคับได้ตามกฎหมายเมื่อตนตายก็ได้” และมาตรา 1647 บัญญัติว่า “การแสดงเจตนากำหนดการเผื่อตายนั้นย่อมทำได้ด้วยคำสั่งสุดท้ายกำหนดไว้ในพินัยกรรม”

พินัยกรรม  ตามกฎหมายไทย มีด้วยกันทั้งหมด 5 แบบ ได้แก่ 1. แบบธรรมดา 2. แบบเขียนเองทั้งฉบับ 3. แบบเอกสารฝ่ายเมือง 4. แบบลับ 5. แบบวาจา

โดยแต่ละแบบมีหลักเกณฑ์ในการทำที่แตกต่างกัน หากทำผิดแตกต่างไปจากที่กฎหมายกำหนด ก็อาจส่งผลให้พินัยกรรมที่เจ้ามรดกตั้งใจทำนั้นเป็นอันไร้ผล เรามาเรียนรู้แบบต่างๆของพินัยกรรมในประเทศไทย ดังต่อไปนี้

1. แบบธรรมดา ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1656 บัญญัติว่า “พินัยกรรมนั้น จะทำตามแบบดังนี้ก็ได้ กล่าวคือต้องทำ เป็นหนังสือลง วัน เดือน ปี ในขณะที่ทำขึ้นและผู้ทำพินัยกรรมต้องลงลายมือชื่อไว้ต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน ซึ่งพยานสองคนนั้นต้องลงลายมือชื่อรับรองลายมือชื่อของผู้ทำพินัยกรรมไว้ใว้นขณะนั้น

การขูด ลบ ตก เติม หรือการแก้ไขเปลี่ยนแปลงอย่างอื่นซึ่งพินัยกรรมนั้นย่อมไม่สมบูรณ์ เว้นแต่จะได้ปฏิบัติตามแบบอย่างเดียวกับการทำพินัยกรรมตามมาตรานี้”

2. แบบเขียนเองทั้งฉบับ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1657 บัญญัติว่า “พินัยกรรมนั้น จะทำ เป็นเอกสารเขียนเองทั้งฉบับก็ได้ กล่าวคือ ผู้ทำพินัยกรรมต้องเขียนด้วยมือตนเองซึ่งข้อความทั้งหมด วัน เดือน ปี และลายมือชื่อของตน
การขูด ลบ ตก เติม หรือการแก้ไขเปลี่ยนแปลงอย่างอื่นซึ่งพินัยกรรมนั้นย่อมไม่สมบูรณ์ เว้นแต่ผู้ทำ พินัยกรรมจะได้ทำ ด้วยมือตนเอง และลงลายมือชื่อกำกับไว้
บทบัญญัติมาตรา 9 แห่งประมวลกฎหมายนี้ มิให้ใช้บังคับแก่พินัยกรรมที่ทำ ขึ้น ตามมาตรานี้”

3. แบบเอกสารฝ่ายเมือง ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1658 บัญญัติว่า พินัยกรรมนั้น จะทำ เป็นเอกสารฝ่ายเมืองก็ได้ กล่าวคือ

(1) ผู้ทำพินัยกรรมต้องไปแจ้งข้อความที่ตนประสงค์จะให้ใส่ไว้ในพินัยกรรมของตนแก่กรมการอำเภอต่อหน้าพยานอีกอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน

(2) กรมการอำเภอต้องจดข้อความที่ผู้ทำพินัยกรรมแจ้งให้ทราบนั้นลงไว้ และอ่านข้อความนั้นให้ผู้ทำ พินัยกรรมและพยานฟัง

(3) เมื่อผู้ทำพินัยกรรมและพยานทราบแน่ชัดว่าข้อความที่กรมการอำเภอจด นั้นเป็นการถูกต้องตรงกันกับที่ผู้ทำพินัยกรรมแจ้งไว้แล้ว ให้ผู้ทำพินัยกรรมและพยานลงลายมือชื่อไว้เป็นสำคัญ

(4) ข้อความที่กรมการอำเภอจดไว้นั้น ให้กรมการอำเภอลงลายมือชื่อและลง วัน เดือน ปี ทั้งจดลงไว้ด้วยตนเองเป็นสำคัญว่า พินัยกรรมนั้นได้ทำขึ้นถูกต้องตามบทบัญญัติ (1) ถึง (3) ข้างต้นแล้วประทับตราตำแหน่งไว้เป็นสำคัญ

การขูด ลบ ตก เติม หรือการแก้ไขเปลี่ยนแปลงอยางอื่นซึ่งพินัยกรรมนั้นย่อม ไม่สมบูรณ์ เว้นแต่ผู้ทำ พินัยกรรม พยาน และกรมการอำเภอจะได้ลงลายมือชื่อกำกับไว้

4. แบบลับ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1661 บัญญัติ ว่า “ถ้าบุคคลผู้เป็นทั้งใบ้และหูหนวกหรือที่พูดไม่ได้ มีความประสงค์จะทำพินัยกรรมเป็นแบบเอกสารลับ ให้ผู้นั้นเขียนด้วยตนเองบนซองพินัยกรรมต่อหน้ากรมการอำเภอและพยานซึ่งข้อความว่าพินัยกรรมที่ผนึกนั้นเป็นของตนแทนการให้ถ้อยคำ ดังที่กำหนดไว้ใว้ในมาตรา 1660 (3) และถ้าหากมีผู้เขียนก็ให้เขียนชื่อกับภูมิลำเนาของผู้เขียนพินัยกรรมนั้นไว้ด้วย
ให้กรมการอำเภอจดลงไว้บนซองเป็นสำคัญว่า ผู้ทำพินัยกรรมได้ปฏิบัติตาม ข้อความในวรรคก่อนแล้ว แทนการจดถ้อยคำ ของผู้ทำพินัยกรรม

5. แบบวาจา  ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1663 บัญญัติ ว่า “เมื่อมีพฤติการณ์พิเศษซึ่งบุคคลใดไม่สามารถจะทำพินัยกรรมตามแบบอื่นที่กำหนดไว้ได้ เช่น ตกอยู่ในอันตรายใกล้ความตาย หรือเวลามีโรคระบาด หรือสงคราม บุคคลนั้นจะทำพินัยกรรมด้วยวาจาก็ได้

เพื่อการนี้ผู้ทำพินัยกรรมต้องแสดงเจตนากำหนดข้อพินัยกรรมต่อหน้าพยาน อย่างน้อยสองคนซึ่งอยู่พร้อมกัน ณ ที่นั้น

พยานสองคนนั้นต้องไปแสดงตนต่อกรมการอำเภอโดยมิชักช้าและแจ้ง ข้อความที่ผู้ทำพินัยกรรมได้สั่งไว้ด้วยวาจานั้นทั้งต้องแจ้ง วัน เดือน ปี สถานที่ทำพินัยกรรม และพฤติการณ์พิเศษนั้นไว้ด้วย

 
 ให้กรมการอำเภอจดข้อความที่พยานแจ้งนั้นไว้ และพยานสองคนนั้นต้องลง ลายมือชื่อไว้ หรือมิฉะนั้น จะให้เสมอกับการลงลายมือชื่อได้ก็แต่ด้วยลงลายพิมพ์นิ้วมือโดยมี พยานลงลายมือชื่อรับรองสองคน”

 

               “ข้อควรรู้” ในการทำพินัยกรรมในประเทศไทย คือ ต้องทำตามแบบที่กฎหมายไทยกำหนดไว้เท่านั้น ถึงจะทำให้พินัยกรรมมีผลบังคับสมบูรณ์และใช้ได้ตามกฎหมายไทย และทรัพย์มรดกจะตกทอดไปยังผู้รับพินัยกรรมได้ตรงตามเจตนารมณ์ของผู้ทำพินัยกรรม

การมองหาผู้เชี่ยวชาญและที่ปรึกษาเรื่องพินัยกรรม จึงมีความสำคัญและจำเป็นมาก ในการดูแลรักษาทรัพย์มรดกให้ตกถึงมือของคนที่รัก “เหมือนท่านได้มอบจดหมายรักฉบับสุดท้ายที่สมบูรณ์แบบ”